เตรียมความพร้อมในการจัดเก็บสิ่งส่งตรวจและการเตรียมตัวผู้ป่วย

1. เป็นผู้ประกอบวิชาชีพเวชกรรม นักเทคนิคการแพทย์ พยาบาล และบุคคลซึ่งได้รับมอบหมายให้ประกอบวิชาชีพเทคนิคการแพทย์ โดยต้องอยู่ในความควบคุมของเจ้าหน้าที่ซึ่งเป็นผู้ประกอบวิชาชีพเทคนิคการแพทย์ หรือผู้ประกอบวิชาชีพเวชกรรม

2. ควรผ่านการฝึกอบรม เช่น ความปลอดภัยในการปฏิบัติงานตามมาตรฐานวิชาชีพ การเก็บตัวอย่างส่งตรวจทางห้องปฏิบัติการ การส่งต่อตัวอย่าง หลักการปฐมพยาบาลเบื้องต้น การจัดการอาการเจ็บป่วยฉุกเฉินจากสาเหตุทั่วไป เช่น ภาวะเป็นลม ภาวะหมดสติ ภาวะฉุกเฉินผู้ป่วยเบาหวาน ภาวะฉุกเฉินผู้ป่วยโรคกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือดเฉียบพลัน ภาวะฉุกเฉินโรคหลอดเลือดสมอง ภาวะแพ้รุนแรง และการกู้ชีพ เช่น หลักการกู้ชีพเบื้องต้น (CPR) และการใช้เครื่องกระตุกหัวใจไฟฟ้าชนิดอัตโนมัติ (AED)

3. กรณีบุคลากรไปให้บริการเจาะเลือด เก็บตัวอย่างส่งตรวจ ณ ที่พำนักของผู้ป่วย ให้แสดงบัตรประจำตัวที่แสดงให้เห็นว่าเป็นผู้ปฏิบัติงานที่ได้รับอนุญาตและถูกกฎหมาย มีเบอร์ติดต่อหน่วยงานต้นสังกัด เพื่อให้ผู้ใช้บริการสามารถสืบค้นข้อมูลได้

สถานที่สำหรับการเจาะเลือด

• สถานที่ที่สะอาด และมีการแบ่งพื้นที่เป็นสัดส่วนเหมาะสม
• มีอ่างล้างมือที่ให้ผู้เจาะเลือดล้างมือได้ ด้วยสบู่หรือน้ำยาฆ่าเชื้อโรค (Antiseptic) กรณีที่ไม่สามารถล้างมือด้วยน้ำได้ อาจใช้เจลล้างมือที่มีน้ำยาฆ่าเชื้อโรคเป็นส่วนประกอบ
• มีเก้าอี้ที่นั่งได้สบายและปลอดภัยสำหรับผู้รับบริการ สามารถวางแขนให้อยู่ในตำแหน่งที่เหมาะสมที่สุดสำหรับแต่ละราย โดยคำนึงถึงความสะดวกในการเจาะเลือด
• กรณีให้บริการเจาะเลือด ณ ที่พำนักของผู้ป่วย ให้คำนึงถึงความปลอดภัยและความสะดวกในการเจาะเลือดของผู้รับบริการ

สถานที่เก็บตัวอย่างปัสสาวะ และอุจจาระ

• มีห้องน้ำที่สะอาด ปลอดภัย ในการเก็บตัวอย่างสำหรับผู้รับบริการ
• มีห้องน้ำแยกหญิง-ชาย และผู้พิการ หากไม่มีห้องน้ำแยก อาจใช้ห้องน้ำรวมที่สามารถให้บริการได้ทั้งหญิง-ชาย และผู้พิการ

สถานที่เก็บตัวอย่างเสมหะ (หากมีให้บริการ)

• พื้นที่ที่เก็บตัวอย่างเสมหะควรแยกเป็นสัดส่วน และมีระบบความปลอดภัยป้องกันการแพร่กระจายเชื้อ
• มีอ่างล้างมือหรือเจลสำหรับทำความสะอาด หรือสบู่ หรือน้ำยาฆ่าเชื้อ และถังขยะติดเชื้อ
• มีคำแนะนำวิธีการเก็บตัวอย่างเสมหะ

สถานที่เก็บตัวอย่างน้ำเจาะต่าง ๆ

ให้จัดเตรียมตามแนวทางวิชาชีพเวชกรรมเฉพาะทางนั้น ๆ ในสถานที่ที่มีความพร้อม และมีแพทย์เฉพาะทางเป็นผู้จัดเก็บตัวอย่าง

ความปลอดภัยของสถานบริการด้านสาธารณสุขมีความสำคัญและจำเป็นอย่างยิ่ง ไม่ว่าหน่วยงานนั้นจะมีขนาดเล็กหรือขนาดใหญ่ ต้องมีการดำเนินการตามหลักความปลอดภัยทั่วไป เพราะมีอันตรายแอบแฝงที่เกิดจากกระบวนการทำงานและสภาพแวดล้อมการทำงานที่มีปัจจัยเสี่ยงต่อสุขภาพ ได้แก่ สิ่งคุกคามทางชีวภาพ ทางกายภาพ ทางเคมี ทางจิตสังคม และสิ่งคุกคามอื่น ๆ (เช่น เชื้อโรค สารเคมี แสงจ้าจากโคมไฟ การทำหัตถการ) ดังนั้นต้องมีการดำเนินการด้านความปลอดภัยอย่างน้อยดังนี้

1. หน่วยบริการปฏิบัติตามหลักความปลอดภัยอย่างถูกต้องตามมาตรฐานวิชาชีพ
2. มีการใช้เครื่องป้องกันอันตรายส่วนบุคคล (Personnel Protective Equipment, PPE) อย่างเพียงพอและเหมาะสม
3. มีแนวทางปฏิบัติในการขนส่งสิ่งส่งตรวจ และเชื้ออันตราย
4. มีแนวทางในการเก็บรักษาตัวอย่างก่อนส่งต่ออย่างถูกต้อง เหมาะสม
5. มีการแยกประเภทขยะ และกำจัดขยะอย่างเหมาะสม
6. มีป้ายสัญลักษณ์ติดบนเครื่องมือหรือบริเวณที่ต้องการชี้บ่ง เช่น ป้ายเตือนอันตรายชีวภาพ (Biohazard) สารเคมีอันตราย สารกัมมันตรังสี ภาชนะทิ้งของมีคม และขยะติดเชื้อ
7. มีชุดจัดการสารชีวภาพรั่วไหล (Biological Spill Kit)
8. มีชุดปฐมพยาบาลเบื้องต้น

ห้องปฏิบัติการให้บริการเบิก-จ่ายภาชนะและอุปกรณ์สำหรับเก็บสิ่งส่งตรวจในเวลาราชการ หน่วยงานรับบริการสามารถเขียน "FM-LAB-MG-072 บันทึกการขอเบิกน้ำยาและวัสดุสิ้นเปลือง" นำส่งที่งานธุรการและงานพัสดุ ห้องสำนักงานกลุ่มงานเทคนิคการแพทย์ ทุกวันทำการแรกของสัปดาห์ และนำจ่ายหลังการขอเบิก 3 วันทำการ กรณีขอเบิกฉุกเฉินให้ติดต่อห้องปฏิบัติการเป็นการเฉพาะ

ชนิดภาชนะและหลอดเก็บสิ่งส่งตรวจ

แบบฟอร์มชนิดต่าง ๆ

แบบฟอร์มการส่งตรวจ

• FM-LAB-HE-003 ใบนำส่งสิ่งส่งตรวจ Hematology
• FM-LAB-CH-001 ใบนำส่งสิ่งส่งตรวจ Chemistry
• FM-LAB-IM-101 ใบนำส่งสิ่งส่งตรวจ Immunology
• FM-LAB-MB-001 ใบนำส่งสิ่งส่งตรวจ Microbiology และ Microscopy
• FM-LAB-BB-015 ใบนำส่งสิ่งส่งตรวจ Blood bank
• FM-LAB-MG-007 ทะเบียนรับสิ่งส่งตรวจ
• FM-LAB-IM-002 แบบบันทึกการรับสิ่งส่งตรวจ และรับผล Anti-HIV, PSY, PEP
• FM-LAB-MG.017 บันทึกการขอส่งตรวจเพิ่ม/ซ้ำ

แบบฟอร์มอื่น ๆ

• FM-LAB-MG-072 บันทึกการขอเบิกน้ำยาและวัสดุสิ้นเปลือง

คู่มือและแนวทางฉบับย่อต่าง ๆ

• CF-LAB-065 คู่มือการส่งตรวจทางห้องปฏิบัติการ (ฉบับย่อ)
• CF-LAB-MG-001 เกณฑ์การปฏิเสธสิ่งส่งตรวจ
• CF-LAB-MG-002 ลำดับการใส่หลอดเลือด
• CF-LAB-MG-003 การเก็บรักษาสิ่งส่งตรวจ
• CF-LAB-MG-004 การบริการตรวจกลูโคสชนิดต่าง ๆ
• CF-LAB-MG-005 ข้อควรระวังในการใช้กล่องทิ้งขยะติดเชื้อของมีคม
• CF-LAB-MB-001 ฉลากบ่งชี้การเปิดใช้และการเตรียมน้ำยา สารมาตรฐาน สารควบคุมคุณภาพ
• CF-LAB-MB-002 เกณฑ์การส่งตรวจ Expert MTB และ FLD-LPA
• CF-LAB-MB-003 แผนภูมิที่ 1 การตรวจทางห้องปฏิบัติการเพื่อวินิจฉัยวัณโรค
• CF-LAB-MB-004 แผนภูมิที่ 2 การตรวจวินิจฉัยวัณโรคดื้อยาในผู้ป่วยที่มีความเสี่ยงสูง
• CF-LAB-MB-005 แนวทางการเก็บตัวอย่างส่งตรวจ Out Lab TB สคร.2
• CF-LAB-MB-006 เทคนิคการเก็บเสมหะ
• CF-LAB-MB-007 ขั้นตอนการเก็บเสมหะ (ติดข้างกระป๋องเก็บเสมหะ)
• CF-LAB-MB-014 ขั้นตอนปฏิบัติในการใช้ชุดทำความสะอาด (Spill kit)
• CF-LAB-MB-015 ขั้นตอนการล้างมือให้สะอาด
• CF-LAB-MB-016 ขั้นตอนปฏิบัติในการล้างตาและร่างกาย เมื่อสัมผัสสารเคมี
• CF-LAB-MB-017 ขั้นตอนการใส่หน้ากากอนามัยให้ถูกวิธี
• CF-LAB-MB-018 ขั้นตอนการถอดถุงมือให้ถูกวิธี
• CF-LAB-MB-019 วิธีการใช้ถังดับเพลิง
• CF-LAB-MB-021 วิธีการเก็บปัสสาวะ (Midstream urine)
• CF-LAB-MB-022 วิธีการเก็บอุจจาระ
• CF-LAB-MB-023 ขั้นตอนการปฏิบัติเมื่อได้รับอุบัติเหตุจากการปฏิบัติงาน
• CF-LAB-MB-024 ป้ายแสดงข้อความระวังพื้นที่ที่มีการหกหล่นของสิ่งส่งตรวจ/สารเคมี
• CF-LAB-IM-004 แนวทางการตรวจวินิจฉัยการติดเชื้อเอชไอวี ด้วยชุดตรวจ 4th generation (ชุดตรวจคัดกรองที่ 1)
• CF-LAB-IM-007 แนวทางการตรวจวินิจฉัย Syphilis แบบย้อนทาง (Reverse Algorithm)
• CF-LAB-IM-008 วิธีปฏิบัติโดยย่อสำหรับการตรวจ Helicobacter pylori ด้วยหลักการ Urease Test
• CF-LAB-IM-012 ขั้นตอนการเก็บสิ่งส่งตรวจ Nasopharyngeal Swab
• CF-LAB-IM-013 แนวทางการส่งกระสวย Lab Emergency-Troponin-I
• CF-LAB-HE-006 การวัดระดับฮีมาโตคริต (Hematocrit)
• CF-LAB-MS-015 การเก็บสิ่งส่งตรวจปัสสาวะ / CF-LAB-MS-016 การเก็บสิ่งส่งตรวจอุจจาระ

มีเป้าหมายเพื่อรับประกันคุณภาพของสิ่งส่งตรวจให้มีความสมบูรณ์เหมาะสมต่อการตรวจวิเคราะห์ การเก็บสิ่งส่งตรวจที่อาจก่อให้เกิดอาการเจ็บแก่ผู้ป่วย ต้องได้รับการยินยอมจากผู้ป่วยและประเมินข้อบ่งห้ามต่าง ๆ ร่วมด้วย การเก็บสิ่งส่งตรวจมีการเตรียมผู้ป่วยที่แตกต่างกันไป ดังนี้

การเตรียมตัวก่อนเจาะเลือด

การเตรียมตัวทั่วไป

• พักผ่อนให้เพียงพอ
• ควรใส่เสื้อที่สวมสบาย แขนสั้น ง่ายต่อการเจาะเลือดบริเวณข้อพับแขน

ตรวจหาระดับน้ำตาล (Glucose)

• งดอาหาร เครื่องดื่ม ของขบเคี้ยว ลูกอมและหมากฝรั่งทุกชนิด อย่างน้อย 6-8 ชั่วโมง (ดื่มน้ำเปล่าได้) ถ้าต้องการเจาะเลือดเวลา 7.00-8.00 น. ให้งดอาหารและเครื่องดื่มข้างต้นหลังเที่ยงคืน หรือถ้าเจาะเลือดเวลาอื่นให้กำหนดเวลางดอาหารจนถึงเวลาเจาะเลือดครบอย่างน้อย 6-8 ชั่วโมง

ตรวจหาระดับไขมันในเลือด (Lipid Profile)

• งดอาหาร เครื่องดื่ม ของขบเคี้ยว ลูกอมและหมากฝรั่งทุกชนิด อย่างน้อย 10-12 ชั่วโมง (ดื่มน้ำเปล่าได้) ถ้าต้องการเจาะเลือดเวลา 7.00-8.00 น. ให้งดอาหารและเครื่องดื่มข้างต้นหลังเวลา 19.00-20.00 น.
• การตรวจไขมันชนิด Triglyceride และ LDL-C ควรงดเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ก่อนเจาะเลือด 3 วัน

ก่อนตรวจ CD4, CD8, Viral load และ HIV-drug resistance

• ไม่ต้องงดน้ำ/งดอาหารก่อนเจาะเลือด (ยกเว้นมีตรวจน้ำตาลและไขมันร่วมด้วย)
• กรณีตรวจ Viral load เพื่อติดตามการรักษาด้วยยาต้านไวรัส ต้องรับประทานยาต้านไวรัสอย่างน้อย 4 สัปดาห์ก่อนเจาะเลือด (ขึ้นอยู่กับคำแนะนำของแพทย์)
• ผลการตรวจ CD4 มีการเปลี่ยนแปลงตามเวลา ควรเจาะเลือดในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน เช่น เช้าทุกครั้งหรือบ่ายทุกครั้ง

การเตรียมตัวเพื่อความพร้อมเฉพาะ

• การตรวจ Occult Blood / Stool Examination: ให้ทานอาหารที่มีกากอาหารสูงก่อนเก็บสิ่งส่งตรวจ 2 วัน และงดยาบางชนิดตามคำสั่งแพทย์
• การเก็บเสมหะในตอนเช้า: ให้ใช้น้ำสะอาดกลั้วคอแล้วบ้วนน้ำทิ้ง 2-3 ครั้ง เพื่อลดปริมาณเชื้อแบคทีเรียประจำถิ่น (Normal flora) ในช่องปาก
• การเจาะเลือดตรวจหาสารอื่น ๆ ให้ปฏิบัติตัวตามคำแนะนำของแพทย์

การแนะนำผู้ป่วยหลังเจาะเลือด

1. หากมีอาการหน้ามืด วิงเวียน ควรแจ้งให้เจ้าหน้าที่ทราบและนั่งพักสักครู่ ไม่ควรลุกขึ้นทันที
2. ควรกดแผลที่เจาะเลือดไว้ประมาณ 5-10 นาที เมื่อเลือดหยุดไหลจึงดึงสำลีที่ปิดแผลออก
3. หากมีอาการเขียวช้ำที่บริเวณที่เจาะเลือด ให้ใช้ผ้าชุบน้ำเย็นประคบในวันแรกเพื่อบรรเทาอาการ และใช้ผ้าชุบน้ำอุ่นประคบในวันต่อมาเพื่อให้หายเร็วขึ้น สาเหตุของการเขียวช้ำ เช่น
   • ไม่กดบริเวณที่เจาะเลือด
   • ออกแรงมาก เช่น หิ้วของหนัก
   • เส้นเลือดเปราะหรือแตกง่าย
   • เส้นเลือดแตกขณะเจาะเลือด (เจาะยาก)